BLOCKCHAIN


   En kısa ifade ile, blockchain şifrelenmiş işlem takibi sağlayan dağıtık veri kayıt sistemidir. Bir veritabanı değildir çünkü kaydedilen veri bir daha değiştirilemez veya silinemez. Bu özelliğini verilerin biriktirildikleri blokları aynı bir zincir gibi, birbirlerine şifreleme algoritmaları ile bağlayarak saklamasına ve bu zincirin birçok kişiyle dağıtık olarak paylaşılmasına borçludur.

   Finans sektörü modern teknolojiyi kullanmaya başladığı günden bu yana benzer şeyleri yapmaya devam ediyor. Sadece yapılan işlemlerin yapıldığı platformlar değişiyor. Kağıtlar yerini delikli kartlara, delikli kartlar manyetik şeritlere, manyetik şeritler manyetik disketlere, manyetik disketler sabit disklere ve zamanla sabit disk teknolojisinin gelişmesi ile bulut teknolojileri ve şimdilerde blockchain ağlarını konuşuyoruz.

   Blockchain 2008–2009 yılları arasında bitcoin ile birlikte Satoshi Nakamoto tarafından icat edilmiştir. Satashi Nakamoto’nun bir kişi mi ya da grup mu olduğu hala bilinmiyor. Kendisi bu teknolojinin tam anlamıyla çalıştığından emin olduktan sonra insanlara hibe ettiğini ve başka teknolojiler üzerinde çalışmalara yoğunlaşacağını belirttiği bir mailden sonra ortadan kayboldu.

Aşama 1: Kayıtların Evrimi

   Önce bir kaydın tek bir kopyasına sahiptik, daha sonra bu kaydı birkaç bilgisayara dağıttık, daha sonra kaydın pek çok kopyasını pek çok bilgisayara dağıttık, nihayet her bilgisayar işlemin bir kaydını tutacak hale geldi. Bunun en temel sebebi ise maliyetlerin zaman içinde ciddi şekilde düşmesidir.

   Son aşama aslında temel olarak blockchain olarak adlandırılan yapı. Yani verinin tüm bilgisayarlara dağıtılması. Basit bir örnek olarak BitTorrent ağı örnek verilebilir.

 

Aşama 2: İşlem Kaydının Nitelikleri

   Temelde bir iletişim var (communications) ve bu iletişim işlemlere dair hangi varlıkların yaratılarak dağıtılacağını belirliyor. İletişimin içinde hangi varlıkların yaratılıp dağıtılacağına karar verdikten sonra bunlara ait içerikleri oluşturuyoruz. (Veriyi paketliyoruz) Daha sonra bu paketin değişmeden, bozulmadan kalması için bir anlaşma, mutabakat yapıyoruz. Nihayetinde işlemlere ait dağıtmaya karar verdiğimiz varlıkların paketlendiği ve orijinalliği üzerinde mutabık kaldığımız işlemlerin Sözleşme (Contract) adı verilen süreçle farklı olayları nasıl tetikleyeceğine karar veriyoruz. Her ne kadar bu aşamaya Sözleşme (Contract) adı verilse de aslında bu süreçler sistemin geneli üzerinde çalışan uygulamalar.

 

Aşama 3: Kayıt Defterinde Verinin Saklanması ve Korunması

Bu karede gördüğünüz tüm kayıt defteri ifadelerini blockchain ile değiştirebilirsiniz.

 

   İkinci aşamada anlattığımız iletişim katmanı için temel bir soru var; Kayıt defterini herkes kullanabilir mi? Buna verilebilecek iki cevap var;

·          Evet, herkes kullanabilir.

·          Hayır, sadece belli gruplar kullanabilir.

Bu cevaplar paketlerimizin bozulmadan kalması için mutabık kaldığımız aşamada yeni iki soru karşımıza çıkartıyor; herkese açık kayıt defterleri için katılımcılar neden mutabakatı sağlayacak ve belli bir grubun erişim hakkı olan kayıt defterlerinde mutabakatı kim sağlayacak? Her bir soru için yine iki tane cevabımız var (toplamda dört cevap) Eğer herkesin kullanabildiği bir kayıt defterinden bahsediyorsak;

·         Defterin kendisi ödülü sağlayacak (merkezi kontrol yok, çift izinsiz sistem)

·         Defterin mutabakatı katılımcılara farklı bir çıkar sağlayacak (kısmi kontrol var, izinsiz sistem)

Eğer belli bir grubun kullanabildiği kayıt defterinden bahsediyorsak;

·         Tüm grup üyeleri bunu sağlayacak (sisteme erişim izni olan üyeler kontrol ediyor, izinli sistem)

·         Seçilmiş grup üyeleri bunu sağlayacak (sisteme erişim izni olan üyeler için de seçilmiş kişiler kontrol ediyor, çift izinli sistem) Şimdi iki farklı örnek ile çift izinsiz ve çift izinli sistemi daha iyi anlayalım.

Birinci Örnek

   Kayıt defteri ağında (iletişim – herkese açık blockchain ağına erişim) içeriğimiz her bir kayıt için belli bir verinin yazılması (içerik – verimiz karışık bir denklemin çözümü olsun) ancak bu verinin belli bir zaman diliminde ilk bulan kişi tarafından yazılması (mutabakat) şeklinde gerçekleşsin. Bu ağa herkes erişebilsin ve içeriği ağın kontrol ettiği mutabakat kuralı ile ilk kaydı oluşturan kişi bir ödül kazansın: Çift izinsiz blockchain ağından bahsediyoruz. Günümüzdeki en popüler adı ile bitcoin tam olarak böyle çalışıyor. Ağın kendisi, yapısı ve sonucu ödülü ve ödül de mutabakatın devamını sağlıyor.

 İkinci Örnek

   Bir EFT işlemi için tüm bankaların kayıt tuttuğu bir kayıt defteri ağımız olsun (iletişim – sınırlı blockchain ağı). Bu ağda Ahmet Mehmet’e 10 lira gönderecek olsun (içerik – işlem yapan taraflar ve işlem tutarı). Bu işlemin kaydı için Ahmet ve Mehmet’in kimliklerinin onaylanmış olması lazım. Ayrıca işlemin 10 lira tutarında olduğunu Ahmet belirliyor (mutabakat – Ahmet’in belirlediği transfer rakamı, bankaların onayladığı kimlik bilgisi). Ağa sadece bankaların müşterileri erişebiliyor, işlem yapmak için ilgili bankalar kimlik doğrulaması yapıyor, işlem tüm ağa yayılıyor ancak işleme sadece Ahmet, Mehmet ve yetkilendirilmiş taraflar erişerek bakabiliyor. Çift izinli blockchain sistem ağından bahsediyoruz. Bu sistemin günümüzde işleyen yapılardan tek farkı verinin kısmi olarak merkezi yapılarda tutulması ve yedeklenmesidir, veri tüm bankalara dağıtıldığı anda yapı bir blockchain ağına dönüşür. Bu adımlardan sonra blockchain ağının tek bir çeşidinin olmadığını, dört farklı temel çeşidinin olduğunu ve bunların da uygulamalara göre farklılıklar gösterebileceini belirtiyoruz.

   Paylaşılan kayıt defterleri (blockchain) farklı şekillerde oluşturulabildiği için bu paylaşımı yapacak oyuncuların bulunduğu ekosistemlerin oluşması gereklidir. Yukarıda bahsettiğimiz farklı yapıları barındıran farklı ekosistemler hızla gelişiyor. Bu çerçevede günümüzde ön plana çıkan bazı ekosistem örnekleri (Bitcoin, Ethereum, Ripple, vb.) blockchain kavramları çerçevesinde standartlaşma inisiyatifleri yürütüyorlar. Aşağıdaki şemada bu ekosistemlerin blockchain (kayıt defteri) kavramlarında oturdukları yerleri görebilirsiniz.

Katmanlar aşağıdan yukarı doğru: kontrol, iletişim, içerik, mutabakat, sözleşmeler, erişim sınırlamaları

 

Bitcoin Nedir?

   Bitcoin merkezi bir otoritesi olmayan, arkasında Blockchain teknolojisini kullanan ilk ve en popüler dijital para birimidir. Bitcoin’de yapılan tüm işlemler Bitcoin’in Blockchain’i üzerinde tutulur ve tamamen halka açıktır. Yani isterseniz siz de Bitcoinin blockchain veritabanını indirebilir ve bugüne kadar yapılmış tüm işlemleri görebilirsiniz. Bitcoin kuralları gereği 21 milyon ile sınırlandırılmıştır ve yaklaşık 16 milyonu üretilmiştir. Kısıtlı bir miktar olduğu ve insanların bunu bir değer saklama, transfer etme biçimi olarak gördükleri için satın almak istemekte ve fiyatı da buna bağlı olarak değişmektedir. Bitcoin ilk borsalarda satılmaya başlandığı zamanlarda 0.1 dolardan çok daha düşük fiyata alabiliyorken şuan 15 bin dolar civarında satılmaktadır. Bitcoin ile satın alınan ilk şey pizzadır ve 10 Mayıs 2010 yılında gerçekleşmiştir.

Bu teknoloji ilk olarak Bitcoin ile hayatımıza girmiştir. Ancak sadece kripto paraların değil bundan daha fazla sektörde kullanılabilecek bir altyapıya sahip olması nedeni ile günümüzde oldukça önem taşımaktadır. Bu sebeple kripto paraların kullanılmasında ve diğer sektörlerde blockchain teknolojisinin var olması ile birlikte sosyo- ekonomik ve beşeri anlamda birçok çözüm getirebileceği gibi ' sorunları' da gündeme getirecektir. Bu nedenle Blockchain Hukuku yakın gelecekte oldukça önem arz edecektir. Blockchain Hukuku ile hem özel hukuk kapsamında hem de ceza hukuku kapsamında tüketici , yatırımcı , kullanıcı ve tacirlerin haklarını korunması gerekmektedir.

Bu şekilde yapılan kimlik doğrulamalar ve yetkilendirmeler dijital para işlemleri yaparken karşınızdaki kişiye güven duyma zorunluluğunu ortadan kaldırır. Günümüzde dünyanın dört bir yanındaki endüstrilerin girişimcileri bu gelişmenin etkilerini fark etmişlerdir. Hayal edilmemiş, yeni ve güçlü dijital ilişkiler artık bu sayede mümkün hale gelmiştir. Blockchain teknolojisi sıklıkla internet üzerinden para işlemlerinin belkemiği olarak tanımlanır. Hatta, kriptografik anahtarların ve ortak defterlerin kullanıcıları güvenli ve resmi dijital ilişkiler  kurmaya teşvik edebileceği fikri epey ilgi görmektedir. Hükümetlerden bilgi işlem şirketlerine, bankalara kadar türlü çevreler bu para işlem sistemini edinmek için can atmaktadır.

Dijital işlemler için çok önemli olan kimlik doğrulama ve yetkilendirme, blockchain teknolojisinin yapılandırmasıyla oluşmuştur. Bu fikir, güvenilir bir kayıt sistemine ihtiyaç duyulan her yerde kullanılabilir.

Aslında blockchain’i daha iyi ve hukukî bir şekilde anlatmak için Girişimci Cemil Türün’ün kullandığı çek örneğini vermek iyi olacak. Bir çek, keşidecisi tarafından yazılır ve günü geldiğinde paraya çevrilmesi için lehdara verilir. Lehdar, bu çeki bankada paraya çevirmek yerine arkasına isim imzadan oluşan cirosunu atarak bir başkasına devreder. Çeki her devralan, bir öncekinin cirosuyla kendisine geçmiş çeki bir ödeme aracı olarak başkasına da aynı şekilde devredebilir. Burada önemli olan, her bir cironun kendisinden önceki ve sonraki ciroyla adeta zincir halkaları şeklinde birbirini takip ediyor olmasıdır. Dolayısıyla, devreden ile devralan arasındaki her bir alacak ilişkisi özel olmakla beraber, çekin son lehdarından ilk lehdarına kadar olan tüm zincir de takip edilebilir hale gelmektedir. İşte blockchain, çek örneğindeki gibi, hem taraflar arasındaki güvenli veri (varlık) alışverişini sağlayabiliyor, hem şeffaflık sağlıyor, hem kimsenin tekelinde olmadığı için veriler serbest kalabiliyor, hem de geriye dönük manipülasyon ve değişiklik ihtimalini ortadan kaldırabiliyor.

Bugün genellikle bitcoin’in  altyapısında bulunan teknoloji, bankacılık alanında para transferi, borsa alanında hisse alım satımı, vatandaşlık alanında elektronik kimlik, oy kullanma, tapuda dahi işlem yapabilme ve hukuk alanında dijital sözleşmeler imzalayabilme gibi birçok alanda kullanılabilecek. Mevcut kimlik doğrulama ve veri transfer teknolojileriyle bu işlemler zaten bugüne kadar yapılabiliyordu, ancak blockchain teknolojisi, özellikle merkezî olmayan ve herhangi birisi ya da kurum tarafından kontrol edilememesi, maliyetleri aşağıya çekmesi, veri güvenliğini sağlaması, sahtekarlığı azaltması, manipüle edilememesi ve işlem geçmişini görebilme gibi özellikleriyle mevcut teknolojileri birkaç adım daha ileriye taşıyabiliyor. 

Blockchain konusu, birçok ülkenin, bankanın ve çokuluslu şirketlerin gündemine girmiş durumda. Örneğin Avustralya, ehliyet, nüfus cüzdanı ve pasaport gibi tüm kimlik belgelerini blockchain teknolojsiyle birleştirmeyi ve dijital olarak her ortamda kullanılmasını planlarken, J.P. Morgan, Citi ve Accenture gibi finans kuruluşları kendine özgü bir blockchain sistemi kurmayı amaçlıyor. Microsoft, blockchain uyumlu bulut teknolojilerini geliştirirken, teknoloji borsası Nasdaq bu alana milyonlarca dolarlık yatırım yapıyor.

Blockchain teknolojisi dünyada heyecanla karşılanırken, hukuksal anlamda da dikkatleri üzerine çekiyor. Zira, bir yandan fırsatlar yaratan blockchain, diğer yandan regülasyondan uzak yapısıyla tehditlere de açık bir kapı bırakıyor. En başta devletlerin vergi toplama hakkına yönelik tehditler içeren blockchain, kara para aklama ve sınırlar ötesi para transferlerini kolaylaştıran yapısıyla dikkat çekiyor. İşlemlerin anonim yapılabilmesine karşılık zincirdeki her aşamanın takip edilebilmesi, ticarî sırlar ve bireysel mahremiyet alanında sorunlar yaratmaya aday görünüyor.

Blockchain geleceğin hukukçuları açısından yepyeni bir alan yaratacak gibi görünüyor. Halihazırda bitcoin meselesi devletler tarafından daha yeni anlaşılmaya ve kontrol edilmeye çalışılırken, yepyeni alanlar yaratan blockchain teknolojisi hakkında regülasyon çalışmaları illa ki gündeme gelecek. Hukuk dünyasını kökünden değiştirebilecek bu teknolojiye hazırlıklı olmak çok önemli.

KAYNAKÇA


https://fintechistanbul.org/2016/12/29/blockchain-nedir-anlama-garantili-makale/

https://fintechistanbul.org/2018/03/07/en-basit-tabirle-blockchain-nedir-nasil-calisir/

https://koinbulteni.com/blockchain-nedir

https://digitalage.com.tr/makale/blockchain-hukuk-dunyasini-kokunden-degistirebilir/

Selda Güngör

Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi